Doğu Türkistan’da İlk Mançur İstilâsı (1760-1863)

Mançurların Doğu Türkistan’a Girişleri

1644 yılında Çin imparatorluğumu bir isyanla ele geçiren ve 1911 yılına kadar bu mevkii bırakmayan Mançu sülâlesi, ilk yıllarda bugünkü Mançurya’da, Çinlilere tâbi olarak yaşıyorlardı. Onların Çin İmparatorluğu’na isyan etmelerinin sebebi Çin memurlarının baskıları ve tecavüzleri idi. (1)

Ne gariptir ki, Çin memurlarının kendilerine yaptıkları baskı ve tecavüzlere dayanamayıp isyan ederek Çin împaratorluğu’na oturan Mançu Hanedanı; bu sefer kendisi, Doğu Türkistan ve diğer bölgelerde görülmedik zulümlere girişmişlerdir. Şimdi Mançurlar’m Doğu Türkistan’a girişlerini ve yaptıkları zulümleri göreceğiz.

Bir önceki bahiste belirttiğimiz Kalmuk Devleti’nin içinde zuhur eden karışıklıklar sırasında mağlup olan Konta kabilesi reisi Amursena, Mançur İmparatoru Ch’ien Lung (Çen Lung) dan yardım istemişti. Kalmuklar ise devamlı Çin’e hücum ederek Mançur İmparatorluğu’nu ağır zayiata uğrattığı için imparator Ch’ien Lung, Amursena’mn talebini iyi bir fırsat sayarak, Doğu Türkistan’ı istilâ etmek üzere Ben Di adındaki bir generali Kuzey Hat Komutam, Yung Cang adındaki bir generali de Batı Hat Komutam tayin etti. Amursena’yı Ben Di’e, Sanar adlı birini de Yung Cang’a muavin yaptı. General Ben Di Dış Moğolistan yolunu, Yung Cang da Kumul yolunu takip etmek üzere harekete geçerek mayıs ayında Böğrütala adındaki yerde 25 biner kişilik ordularıyla birleştiler ve Kalmuklar’ın merkezi îli’ye hücum ettiler. Kalmuklar’m son hükümdarı olan Davaç, Çin kuvvetlerine mağlup olarak, Hocalar’ın elinde bulunan Üçturfan kazasma iltica etti. Amnrsena da Davaç’ın yerine Kalmuklar’m başına geçirildi. Fakat Mançurlar’m askerlerini îli’den çekmemesi ve kendi içişlerine karışmaları üzerine, Amnrsena, Mançur kuvvetlerini 11i’den koğdu. Bundan oldukça müteessir olan General Ben Di intihar etti. 1756 senesi ocak ayında Mançur imparatoru Cty’ien Lung yeniden Chao Hui (Cav Huiy) adında bir general ile Ching Goung Tsa adında bir generalin komutasında Çin kuvvetlerini batıdan ve kuzeyden ili üzerine gönderdi. 1756 ocak aymda yapılan kanlı muharebelerden sonra, Amursena yenilerek Rusya’ya kaçtı. Bu defa İli vilâyetinde bulunan Çoraz ve Konta adlarmdaki Moğol kabüeleri Çin kuvvetlerine karşı geldi. Amnrsena bunlara katılarak kendisini Han ilân etti. Böylece 1757 senesi mart aymda Mançurlar îli’den tekrar atıldılar.

Yalnız Çin kuvvetleri 1758’de geriden birçok takviye kuvvet alarak îli’ye yeniden hücum ettiler. Amursena mağlup olarak ikinci defa Rusya’ya kaçtı. Neticede 1760 senesinde îli vilâyeti ve Doğu Türkistan'ın kuzey kısmı, general Chao Hui (Cav Huiy) tarafından tamamen istilâ edildi.

1758’de Çin imparatoru kuzeyden ve batıdan Doğu Türkistan’ın İli bölgesine askerlerini şevketlerken, yine aynı yılda güney bölgelerini de istüâ etmek için Yarhaşen adlı bir komutanı vazifelendirmiştir. Bu sırada Doğu Türkistan’ın güneyi Burhanettin Hoca’nın idaresi altında bulunuyordu. Çin kuvvetlerine karşı Küçar şehrini müdafaa eden Abdu’ya yardım etmek üzere, Burhaııettiıı Hoca ve kardeşi Hoca Cihan Küçar’a gelerek şehrin müdafaasına iştirak ettiler. Bu müdafaa üç ay sürdü. Neticede Burhanettin Hoca ve kardeşi Hoca Cihan, kuvvetleriyle muhasarayı yarıp önce Kaşgar’a sonra da Yarkent şehrine geçtiler. Bu muhasarada bir yararlık gösteremediği ve Burhanettin Hoca’yı ele geçiremediği iddiasıyla, imparator Çen Lung, Yarhaşen’in yerine general Chao Hui’i komutan tayin etti.

Yeni komutan Chao Hui üe Burhanettin Hoca (2) Yarkent şehrinde şiddetli muharebeye tutuştular. Bir ara Burhanettin Hoca, Chao Hui’in Karasu denilen yerdeki kışlasını muhasara etti. Hui, gizlice Kansu’ya bir adam göndererek, imparatordan yardım istedi. 1759 ocağmda Yarkent’e büyük miktarda takviye olarak Mançur kuvvetleri geldi. Hui bu yardımcı kuvvetlerin de muharebeye katılması üzerine, üç aylık muhasaradan kurtuldu, iki taraf arasmda çok kuvvetli çarpışmalar oldu. Neticede Burhanettin Hoca ve kardeşi, mağlup olarak aile efradı ve bir kısım askerleri ile bungünkü Afganistan'ın kuzey kısmını teşkil eden Bedahşan’a ilticaya mecbur kaldılar. Bu arada Chao Hui ile Burhanettin Hoca arasmda yer yer çarpışmalar devam etti. Burhanettin Hoca Bedahşan’a iltica edince, General Chao Hui, Bedahşan emiri Sultan Şah’dan bunların iadesini istedi. Sultan Şah bu iki kardeşi diri olarak vermekten kaçmarak, onları öldürdü ve başlarını iade etti. General Chao Hui bu kesik başları bir demir kafese koyarak Doğu Türkistan’da bir müddet teşhir ettikten sonra Çin’e gönderdi. Bu kesik başlar, bir müddet Pekin’de de teşhir edildi.

Chao Hui bunlarla kalmayarak Hoca Cihan’ın Bedahşan’da kalan hanımı Dilşad Sultan’m Doğu Türkistan’a hücuma hazırlandığı iddiasıyla onun da iadesini, aksi takdirde Bedahşan’ı istilâ edeceğini söyledi. Bunun üzerine Sultan Şah, Dilşad Sultan’ı Hui’ye teslim etti. Chao Hui, imparator Çen Lung’un emriyle Dilşad Sultan’ı zorla Pekin’e yolladı. Gayesi hem Dilşad Sultan’m Doğu Türkistan’da yapacağı isyanları önlemek, hem de onu Çin’de rehine olarak tutmaktı. Dilşad Sultan Pekin’e gelince, imparator onunla evlenmek istedi. Fakat Dilşad Sultan buna şiddetle karşı koydu. Bir müddet sonra da, Ana Kraliçe tarafından boğulmak suretiyle öldürüldü.

Dilşad Sultan, Çin’de ve Doğu Türkistan’da bir iffet ve namus sembolü olarak tanınmıştır. Kendisi, kocası Hoca Cihan’la birlikte muharebelere bilfiil katılmış, büyük yararlıklar göstermiştir. Hakkında gerek Çinliler ve gerekse AvrupalIlar, romanlar yazmışlardır.

Yukarıda anlatıldığı gibi, bir taraftan Doğu Türkistan’ın güney kısımları Çinlüerin işgaline maruz kalırken, diğer taraftan da kuzey ve batı tarafları istüâ ediliyordu. Bu ük Mançur istilâsı, 1863 senesinde Doğu Türkistan kurtulup istiklâlini ilân edinceye kadar, 103 sene devam etmiştir.

 

___________________

(1) Dr. Wolfram Eberhard, a.g.e., s. 287.

(2) Burada Haca 'kelimesi Din adamı, âlim, mânâsına gelen kelime değil, bir lakab, bir sıfattır. Doğu Türkistan’da Evlâdı Resûlden bilinen zatlara Hoca lakabı verilmektedir. Yukarıda adı geçen Burhanettin Hoca, hem Evlâdı Resûlden bilindiği, hem de idareci durumunda olduğu için kendisine ve sülâlesine Hoca lakabı verilmiştir (Î.Y.A.)

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.