Moğallar Devrinde Doğu Türkistan (1219 – 1699)

1202 yılında kendisini hakan ilan eden Cengiz Han, 1211’de Çin’in kuzey taraflarını almış, 1218’de Doğu Türkistan ve bir yıl sonra da Batı Türkistan’ı ele geçirerek, buralardaki Karamanlılar ile Harezmşahlar hâkimiyetine tamemen son vermiştir. Cengiz Han, ölümünden önce geniş memleketini dört oğlu arasında taksim etmiştir.

Bu taksimatta, Orta Tiyanşan ve Doğu Türkistan’ı ikinci oğlu Çağatay Han’a; Cungarya’yı üçüncü oğlu ögeday Han’a vermişti. (36) 625 hicri, 1228 milâdî tarihinde başlayan Çağatay Hanedanı Devleti, 1369 milâdî tarihe kadar her iki Türkistan’ı bir merkezden idare etmiştir. Bu tarihte meşhur Aksak Timur Batı Türkistan’da Timur Devleti’ni kurduktan sonra. Çağataylar’m elinde yalnız Doğu Türkistan kaldı. Timur, Doğu Türkistan’ı ele geçirmek için 10 yıl süren bir harbe girişerek güneyde bazı yerleri işgal ettiyse de, Doğu Türkistan’daki Çağatay Hanlığı’ni yıkamadı. Neticede 1389 senesinde iki devlet arasında sulh yapılarak harp durduruldu. Bu sulhten sonra Doğu Türkistan’da aşağıdaki facia meydana gelmiştir.

Doğu Türkistan hükümdarı Hızır Hoca Han ile Aksak Timur arasmdaki harp yıllarında, Uygurlar Timur’a meyletmişler ve Hızır Hoca Han’a karşı devamlı surette tecavüz hareketlerinde bulunmuşlardır. Han ile Timur arasmdaki anlaşmadan sonra ise Uygurlar, Çin Hükümeti ile münasebet kurma cihetine gitmişlerdir. Bir miktar Çin askerinin Kumul’a gelip yerleşmesine sebep olmuşlardır. Bu yüzden Hızır Hoca Han, 1397 senesinde bütün kuvvetleriyle Uygurlar’a karşı hücum edip çoğunu öldürmüştür. Kalanlarını memleketin her tarafına dağıtmıştır. O tarihten beri, Doğu Türkistanda Uygur kabilesi kalmadığı gibi, Uygur adı da ortadan kaybolmuştur. (37)

Doğu Türkistan’daki Çağatay Hanedanı ile hizmetlerindeki bütün Moğol Beyleri ve askerleri 1357’de Müslüman olduktan sonra tedricî surette Türkleştiler ve yerli Türklerle birlikte 300 yıldan fazla bir Türk Devleti olarak müstakil ve mesut bir hayat sürdüler. (38)

1699 yılında Hidayetullah Hoca adlı bir tarikat şeyhi, Çağatay Hanedanı’na karşı isyan ederek idareyi ele geçirmiş, ancak bu kargaşalıktan istifade eden ve Kalmak adı ile bilinen bazı Moğol kabileleri Doğu Türkistan’ın kuzey bölgesini istilâ etmişlerdir. Kalmuklar burada, merkezi îli olmak üzere bir devlet kurmuşlardır. Daha sonra Hidayetullah Hoca ve yakınları Kalmuklar’ın idaresine girmeye mecbur kalmışlardır. Kalmuklar, Batı Türkistan’ı ve Çin işgali altındaki Moğolistan’ı da ele geçirerek, Mançurlar’ın merkezi olan Pekin şehrini tehdit etmeye başlamışlardır, öyle ki, Mançur İmparatorluğu ile Kalmuklar arasmda cereyan eden bazı muharebelerde, kumandayı bizzat Mançur İmparatorları ele almak zorunda kalmışlardır.

1753’de Kalmuk Devleti’nin içinde dahilî harpler, ihtilâller zuhur etmiş ve böylece Cumgar adı ile de anılan bu devlet, 1760’a kadar yaşayabilmiştir. (39)

(39)  Fazla bir varlıkları olmamakla beraber, Doğu Türkis. tanda hayat sahasına çıkan Saîdler ve Hocalar adlı devletleri de; bu arada zikretmiş olalım. (İ.Y.A.)

 

_______________________

(36) Zeki Velidî Togan, a.g.e., s. 60.

(37)  1934.1943 Rus işgali devrinde. Doğu Türkistan’daki Türklerin yerleşik olanlarına Ruslar tarafından sun’t olarak Uygur adı takılmıştır.

(38)  Doğu Türkistamn siyasî tarihi ile ilgili olan bu kısımlar Doğu Türkistan’ın Sabık Genel Vali Muavini ve mücadele arkadaşım Mehmjed Emin Buğra Beğ’in Doğu Türkistan'da Hürriyet Mücadeleleri konulu konferansından alınmıştır. (İ.Y.A.).

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.