Karataylılar Devrinde Doğu Türkistan (1124 – 1211)

Bunlara Karakıtaylar da denir. Doğu Türkistan’a kuzey Çin’den gelip yerleşmişlerdir. Doğu Moğolistan’da yaşayan Hıtay sülâlesi, 915 yüında kuzey Çin de iki asır kadar devam eden bir hâkimiyet kurmuşlardır. Sonraları bu devletin içinde çıkan bir iç harp neticesinde mağlup olan kabüeler 1120 senelerinde batıya doğru hareket ederek, Doğu Türkistan’a

(Cungarya ve sonra Balasagun’a) yerleşmişler ve Karahıtaylar yahut Batıhıtayları adını almışlardır. Bunlar, 1123 yılında Karahan’a karşı isyan ederek Karahıtaylar diye bilinen devleti kurmuşlardır. Fakat, Karahan’ı tahtından indirmeyerek hükmü olmayan bir han olarak bırakmışlar; bir müddet sonra Batı Türkistan’ı da alarak Semerkant Hakam’nı da aynı duruma getirmişler; Karahıtay hükümdarları kendilerine Gürhan ünvanını vermişlerdir. Tarihçi Barthold bunlar hakkında şöyle yazar:

Gürhanlar (Karahıtaylar) Hükümetine ait Müslüman menbalarından edinebildiğimiz pek az malumatta, bunların garpta da (Çin d en Çıkıp Türkistan’a geldikten sonra da) resmî lisan olarak Çin lisanını istimal ettiklerini ve Çin idare esaslarım da kendileriyle beraber getirdiklerini farzetmeye sevkediyor. (...) Karahıtaylar, yalnız Balasagun’da hükümet süren Karahanî Hanı’nm hâkimiyetini lağvettiler ise de burasım Gürhan bizzat idare etti. Ve bu şehir, ahalisi cihetiyle, bundan sonra da Müslüman şehri olarak kaldı. Fetholunan diğer vilâyetlerinin her birinde meselâ, Kaş gar ve Mâverâünnehir’de Karahan sülâlesine mensup olan Hanlar, eskisi gibi hükümet sürdüler. Garpta Harezmüleri, Şarkta Uygurları da yine eski sülâleler idare etti. Gürhan’a itaat, vergi vermekten ibaretti. (32)

Karahıtaylar Mani dininde idiler, Çin Medeniyeti’ni benimsemişlerdi. (33) Fakat, Türkistan’da kurulmuş İktisadî bir nizam bulmuşlar ve bunu değiştirmemişlerdir (34)

Karahıtaylar Şarkî ve Garbî Karahan Hükümdarlarını pasif hale getirmiş olmalarına rağmen, burada yüksek bir medeniyet ve kuvvetli bir kültür ortamına girdikleri için, Doğu Türkistan’da pek müsbet bir faaliyetleri olmamış ve ancak bir asır yaşayarak, 1211 yılında münkariz olmuşlardır. (35)

 

___________________

(32)  Barthold, a.g.e., 3. 112.

(33)  a) Zeki Velidî Togan, a.g.e., s. 60, b) Barthold, a.g.e., s. 109.

(34)  İslâm Ansiklopedisi, C. VI, s. 275.

(35)  25 ve 26 nolu kaynaklar.

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.