Göktürk İmparatorluğu Devrinde Doğu Türkistan (552 — 745)

Bugün telâffuz ettiğimiz Türk kelimesinin ilk defa Göktürkler zamanında kullanılmaya başladığım, tarih kitapları kaydeder. Altıncı asırda tarihte ilk defa olarak Türk adıyla bir kavmin meydana çıktığım görmekteyiz. Bu kavim kendi kendine Kök-Türk adını vermiştir. (19) Göktürkler, ilk senelerde yukarıda zikrettiğimiz Avar Hakanlığı içerisinde yaşıyorlardı.

545 senelerinde Cu-Cen (Avar)kıra isyan ederek âlî hâkimiyeti elde ettiler. Ve az vakit içinde Avar Hükümdarı Ona bay Kağanı mağlup ederek, şarkta Mançurya hudutlarından, garpta Karadeniz sahillerine, cenupta da Hindistan hududuna kadar uzanan yerlere malik oldular ve tarihte malum en büyük Türk Devleti’ni kurdular. (20)

Zeki Velidî Bey’in, isyanın başlangıcı olarak gösterdiği 545 yılından sonra. 552 yılında devletin asıl kurucusu Bumin Kağan olmuştur. Bu tarihte Avar Devleti’ni tamamen yıktıktan sonra 555 senesinde bütün Türkistan’daki hükümdarları, kendi itaati altına almıştır. Böylece 89 yıl devam eden Birinci Göktürk Devleti zamanında Doğu Türkistan, Çin tesirinden uzak ve mahallî hükümdarların rekabetinden kurtulmuş olarak, gerçek Türk Devleti’ne kavuşmuştur. Hun İmparatorluğu devrinden sonra, ikinci defa olarak senelerce sulh ve sükûn içinde yaşamıştır.

Öteden beri Türklerin, devamlı savaş halinde oldukları Çinlilerle bu defa 640 senesinde karşılıklı muharebeler başlamış, İpi Tulu adlı hakan zamanında (653) bu memlekete Çinliler girerek musallat olmuşlardır, (21)    660 senesinde Doğu Türkistan

tamamen Çin istilâsma uğramıştır. Fakat on yü sonra Çinlileri mağlup eden Tibetliler Hoten, Kaşgar ve Yarkent vüâyetlerini işgal etmişlerdir. Öte yandan Doğu Türkistan'ın kuzeyi, kuzeyde kurulmuş olan Türkeş Devleti’nin gayretleriyle 690 senesinde Çin istilâsından kurtarılmıştır. Küçar, Karaşehir, Turfan ve Kumul bölgeleri ise 699 senesinde İkinci Göktürk Devleti’nin hakanı Kapağan Han tarafından Çinliler’den geri alınmıştır.

Ancak, bundan sonra Göktürklerin Doğu Türkistan üzerindeki hâkimiyeti 17 yıl sürmüş, Türkeş Türklerinin başkanı Sulu Rağan’ın 716 yılında istiklâlini ilân etmesiyle Doğu Türkistan, Türkeş- Devleti’nin idaresi altına girmiştir.

Bu yıllardan sonra ülkede tekrar çeşitli idareler hakim olmuş 738 senesinde Türkeş devletindeki karışıklıklardan istifade eden Çinliler Doğu Türkistan’a saldırmaya başlamışlar, 744 de Türkeş Devleti’nin yıkılmasıyla Doğu Türkistan’ı istilâ etmişlerdir. Bu istilâden sonra, Arap - İslâm kuvvetlerinden yardım alan Türkler, meşhur Talaş Meydan Muharebesinde Çin kuvvetlerini yenerek 751 yılında tekrar vatanlarmı kurtarmışlardır.

Bu zaferden sonra Doğu Türkistan, 1008 yıl müddetle Çin tehlikesi ve istilâsı görmeden yaşamıştır. Ancak, ülkede çeşitli Türk Devletleri kurulmuş veya buraya gelip yerleşmiş ve Doğu Türkistan bu devletlerin idaresinde müstakil bir Türk ülkesi olarak asırlarca yaşamıştır.

Kudretli bir Türk Hakanlığı olan Karahanlılar’m zuhuruna kadar Doğu Türkistan’da Karluk Devleti ve çeşitli mahallî Türk devletleri görülmektedir. Bu arada Karahanlılar’m kuruluş yıllarına isabet eden yıllarda (840) Moğolistan’da Kırgız Türklerî’nin hücumlarıyla devletlerini kaybeden Uygur Türkleri, Doğu Türkistan’ın iç kısımlarına göç etmişler ve Kumul, Beşbahk, Turfan ve îli bölgelerini içine alan yerlerde bir devlet kurmuşlardır.

 

___________________

(19)  A.g.e., C. I. s. 91; Barthold, a.g.e., s. 2.

(20)  Zeki Velidî Togan, ag.e., s. 42.

(21)  A.g.e., s. 43

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.