Hun İmparatorluğu Devrinde Doğu Türkistan (M.Ö. 220 - M.S. 216) 

Doğu Türkistan’ın, Çin kaynaklarında Hsiungnu olarak geçen Hunlarla meskûn olduğunu görmüştük. Şimdi bu bahiste bir imparatorluk içinde Doğu Türkistan’ı göreceğiz. Yalnız, asıl mevzua girmeden önce şunları zikredelim: Huıı kelimesi Hüseyin Namık Orkun’un ve diğer ilim adamlarının tahkiklerine göre, AvrupalIlara has bir telaffuz şeklidir. Türkçe telaffuzu Kumdur.

Ve adam mânâsına gelir. Hakikaten, Doğu Türkistan’da ilkiin sözü vardır. Ve halk, memleket, yurt mânâlarına kullanılmaktadır. Moğolca’da insana kün derler. Bunların, Kun kelimesinin incelmiş bir şekli olduğu ihtimali de mevcuttur.

Hun (Kun) Devleti’nin kesin kuruluş tarihi tesbit edilememekle beraber, (M.Ö. 2205 - 1766 yıllarında Hunlardan Çin kaynaklarında bahsedüdiğini hatırlayalım.) Teoman Yabgu tarafından M.Ö. 220 yılında kurulduğu ve M.S. 216 yılında iktidarı kaybettiği bazı tarih kitaplarında geçmektedir. (15)

Bu süre içerisinde, Hun İmparatorluğumun Türkistan’daki kesin hâkimiyeti M.Ö. 206 tarihinde başlamıştır. O tarihten itibaren Türkistan’daki 36 mahallî hükümdar Hun Hakanımın buyruğu altına girmiştir (16). Bu suretle, Büyük Hun Türk Hakanlığı Çin Denizimden, Karadeniz kıyılarına kadar genişlemiştir. Bu büyük hakanlığın en meşhur ve güçlü hakanı Mete Han olup, Çinliler bu isimi Maotun olarak telaffuz etmişlerdir. Bu kelimenin asıl Türkçe telaffuzunun ise, Bahatur olduğu söylenmektedir. (17)

Bu devrede Türk Hunlarm, Çinlilerle ük çarpışmalarının 238 yıllarında olduğu kaydedilmektedir. Bu sırada Çin hükümdarı olan Shih-Yııang-Ti (Çin si Huang Di)nin, Hun akmlanna karşı meşhur Çin Seddini inşa ettirdiğini görüyoruz.

Fakat Mete’nin ölümünden sonra, imparatorluk zayıflamış ve M.Ö. 108 senesinde Doğu Türkistan’a Çinliler aktif olarak saldırmaya başlamışlardır. Neticede, 101 senesinden itibaren Türkistan’da ilk Çin hâkimiyeti başlamıştı (18) 22 yıl devam eden kanlı muharebelerden sonra M.Ö. 86 yılında Doğu Türkistan Çin hâkimiyetinden kurtarılarak tekrar Hım Hakanlığının bayrağına kavuştu.

Fakat bu hal uzun sürmedi. Hun Hakanlığı’mn ikiye ayrılışı neticesinde çıkmış olan iç harplerden istifade eden Çinliler, M.Ö. 60 yılında Doğu Türkistan’ı istilâ ettiler. Bu istilâ devri M.Ö. 10 senesine kadar 49 yıl sürmüş, bir ara Hım Hakanlığı tekrar ülkeye sahip olmuştur. Ancak bu seneler devamlı muharebelerle geçtiği ve Hunlar da eski kudretini kaybettiği için Doğu Türkistan sık sık el değiştirmiş ve M.S. 74 yılında meydana gelen Barköl Meydan Muharebesinde Hun kuvvetlerinin yenilmesi üzerine ülkenin güney ve doğu kısımları tekrar Çin istilâsına maruz kalmıştır. 30 senelik bir istilâdan sonra, müâdî 103 senesinde mahallî hükümdarlar Çin kuvvetlerini koğarak bölgeye yeniden sahip olmuşlardır.

Yukarıda görüldüğü gibi, 308 sene içinde; Doğu Türkistan'ın Hun Birliği içinde yaşadığı senelerin tamamı 207 yıl olup, Çin istilâsında kaldığı yılların tamamı da 101 yıldan ibarettir. Bu üç asır boyunca devamlı münasebet halinde bulundukları Çinlilerden; Türkistanlılar, ipek ve kağıt işlerini öğrendiler ve bunu geliştirdiler. Çinlüer ise Türkistanlılardan pamuk, üzüm, yonca ve diğer mahsullerin ziraatini öğrendiler.

Bu arada, Göktürkler devrine geçmeden önce, Doğu Türkistan'ın kısa süreli ve çeşitli hanedanların elinde kaldığım görüyoruz.

M.S. 150 senesinde; Batı Türkistan’daki Kuşhan Türk Hakamlığının idaresine geçen Doğu Türkistan'ın altı şehir kısmı 220 yılında bu hakanlıktan ayrılıp mahallî hükümdarların idaresinde kalmıştır. Bu tarihten itibaren 140 yıl, bir istilâya maruz kalmayan Doğu Türkistan, 360’ta Si-Yen-Pi’lerin tecavüzüne uğramış, bu süre de 390 yılma kadar devam etmiştir. Tekrar mahallî hükümdarların idaresinde 57 yıl süren bir istiklâl devri yaşayan Doğu Türkistan’ın doğu kısmı, 448 yılında Çin’deki Topa Türk Hakanlığı’na (Topalar bu sırada Çin Hükümdarlığı’na oturan bir Türk hanedanıdır), 460 yılında da kuzey Asya’daki Avar Türk Hükümdarlığı’na katıldı.

M.S. 103 senesinden itibaren tamamen zayıflayan Hun İmparatorluğu, 436 yılında yıkılmasına rağmen, bu tarihe kadar bölgede pek varlık gösterememiş ve bu devre ile, 436 yılından 552 yılma kadarki olan devrelerde Doğu Türkistan mahallî hükümdarların ve küçük çaptaki devletlerinin idaresinde kalmıştır.

 

__________________

(15)  Yılmaz Öztuna, a.g.e., C. I, s, 121. Bartlıold, a.gr.e.,

  1. 19.

(16)  Hüseyin Namık Orkun’a göre 26 hükümdarlık. (A.g.e., C. I, s. 28)

(17)  Hüseyin Namık Orkun, Hunlar, C. I, s. 18.

(18)  A.g.e., C. I, s. 28.

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.