Ticaret

İlk Çağlar Ortaasya ticaretinde, Doğu Türkistan’ın yeri büyüktür. O zamanlarda en uzak ülke olarak Çin ülkesini, Avrupa, hususiyle Bizans ülkelerine bağlayan en büyük karayolu, Doğu Türkistan’dan başlıyarak bütün Türk ülkelerini katediyor ve Bizans’a varıyordu. Bu yolun tarihî adı İpek Yolu olarak geçer. Şu satırlar, İpek Yolu’na Türklerin ük çağlardaki hâkimiyetini gösterir:

Hirth ve Hermann gibi büyük Sinoloğlar Türk İmparatorluğu’nun geniş bir Asya Devleti halinde mevcudiyetinin, Asya’ya büyük bir ticarî ve İktisadî canlılık, refah ve zenginlik getirdiğini ortaya koymuşlardır. (...) İpek Yolu denen ve dünya ticaretinin şahdamarını teşkil eden Çin ile Bizans arasındaki büyük ticaret yolu Türklerin elinde idî. (6)

Bu ticaret yolu’nun Türklerin elinde olması Çinlilerin hiç işine gelmiyordu. İşte Çin tecavüzlerinin Doğu Türkistan’a başladığı yıllar olarak, bu devreleri tesbit edebilmekteyiz.

Yavaş yavaş Doğu Türkistan'ın şehirlerime sızmaya başlayan Çin Tüccar ve memurları Bizans- Çin ticaret yoluna hâkim olmak istiyorlar. Bunu bir tarihçi şöyle anlatır:

M.Ö. 140-130 seneleri arasında Türkistan, ticarî sahada bir mevki sahibi idi. (...) Bu ticaretten yalnız tüccarlar değil, fakat içlerinden geçtikleri il ve bacaklardaki memurlar da kazanıyordu. Ve bu ticarete mâni olunmamasında büyük menfaatleri vardı. (...) Böylece, Batı Çin’deki memurların, kervanların muntazam vasıl olmaları ve yağma edilmemeleri için ticaret yollarım doğrudan doğruya kendi kontrolleri altına almakta, büyük menfaatleri vardı. (7)

İşte, Ortaasya ticaret yolunu elde edebüme endişeleri, Türkistan’da kuvvetli bir Türk hâkimiyetini de istemiyordu. Çünkü bu takdirde, Çin için son derece kazançlı bir saha kapanmış olacaktı.

Bu sebeplerden dolayı M.S. 73 yılında Tou Ku (Okunuşu Dov Gu) komutası altında büyük bir sefere çıkıldı. Kısa bir zamanda bütün Türkistan zaptedildi. (8)

Çin’in Türkistan’ı zaptı devam etmemiş, bir müddet sonra Türkler tekrar bu ticarete hâkim olmuşlardır.

Takriben 600 senesine kadar ticaret yolu üzerindeki hâkimiyet muhtelif Türk kavimlerinin elinde kalmış ve bundan hasıl olan bütün varidattan (gelir) onlar istifade etmişlerdir. (9)

Doğu Türkistan'ın tarihteki ticarî yerini gördükten sonra, Çin iktidarlarının neden Türk ülkelerine saldırdıklarım, daha iyi anlıyoruz. Bugün için de önemini kaybetmeyen husus şudur ki; Kıta Çini’ni Sibirya’ya, Rusya’ya ve önasya ülkelerine bağlayan tarihî yollar, Doğu Türkistan ve Orta Asya üzerinden geçer. Rusya’nm da Çin ve Hindistan’a inmesi meselesinde aynı şeyi söyliyebiliriz. işte bunun içindir ki, Doğu ve Batı Türkistan iki komünist ülke arasmda paylaşılamıyor. Yeri geldikçe diğer sebepler üzerinde de duracağız.

Yukarıdaki tarihî bilgilerden sonra, bugünkü Türkistan'ın durumuna geçebüiriz.

Doğu Türkistan hiç bir vakit, tarihî ticaret fonksiyonunu kaybetmez. Bugün, bunun ehemmiyetini anlayan Kızıl Çin, Doğu Türkistan ulaşımını daha da genişletmiş ve Pakistan, Hindistan, Rusya gibi komşu ülkelerle ticareti geliştirmiştir. Doğu Türkistan'ın ticarî ürünlerini, fazla zaman kaybetmeksizin, bulunduğu yerden diğer ülkelere nakletmektedir.

1942 yıhna kadar Doğu Türkistan'ın ticaret yaptığı ülkelerin başında Rusya, Hindistan, Çin, Almanya, Ingiltere gibi memleketler gelmekteydi. Hindistan’a ipek, halı ve kilim ihraç ediliyor, boya, baharat vs. ithal ediliyordu.

Rusya’ya ise; yün, ipek, deri, pamuk, ehlileştirilmiş hayvan, bağırsak, kuru meyve vb. ihraç ediliyor; oradan da kumaş, kâğıt, şeker, cam, çay, sigara gibi sanayi eşyaları ithal ediliyordu.

Ancak 1949 yılından sonra, Doğu Türkistan’ı işgal eden Kızıl Çin bütün ticaret yollarını kapatmış ve ithalât ve ihracatı kendi inhisarı altına almıştır. Fakat bu, tarihî bir kavga olduğuna göre Doğu Türkistan’ın ticaretini Türkler tekrar ellerine alacaklar ve kendi kaynaklarına sahip çıkacaklardır.

 

 

_________________________

(6)    Yılmaz öztuııa, Türkiye Tarihi, C. I, s. 213.

(7)    Dr. Wolfram Eberhard Çin Tarihi, Ankara, Türk Tarih Kurumu yayınlan, 1947, s. 93-95.

(8)    A.g.e., s. 108.

(9)    İslâm Ansiklopedisi, Cilt. III, s 400..

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.