Doğu Türkistan’da Ziraat

Îpek Yolu denen ve dünya ticaretinin şahdamarını teşkil eden, Çin ile Bizans arasındaki büyük ticaret yolu, Türklerin elindeydi.

Doğu Türkistan’da ziraat alanları, vahalardır, iklimin; kara iklimi olması ve kurak gitmesi, ziraat işlerinin vahalarda toplanmasına sebep olmuştur. Ziraat işleri, bütün vahalarda sulama tekniği ile yapılmaktadır.

Sulama tekniği bakımından Doğu Türkistan, çok eski tarihlere dayanan ve bu hususta hayli ilerleme kaydeden bir Türk ülkesidir. Ziraî işlerin yüzde doksanı sulama suretiyle, yüzde onu ise yağmurla yapılmaktadır. Bu bakımdan sulama usulü, mühim yer tutar. Bu mevzu ile ilgili olarak Alman bilgini W. Busse bir araştırma yapmış ve şunları söylemiştir:

Çok eski çağlardan beri geliştirilen ve yerli halkın bir kısmı tarafından mükemmel surette ve maharetle uygulanan sulama tekniği; eskiden step ve çöl olan yerlerde, entansif ziraat ve bahçeciliğin yayıldığı kültür sahaları meydana gelmesini mümkün kılmıştır. (...) Burada binlerce yıllık gelişme sonucunda, kendine mahsus otohton (yerli) bir sulama tekniği meydana gelmiştir,. Bu teknik, basit gözükmesine rağmen, bu şekil basit tesislerle erişilebilen en yüksek dereceye ulaşmıştır. (1)

Sulama tekniğinde bilhassa Tarım Nehri’nden ve kollarından istifade edilmektedir. Ülkenin güney bölgesinde geniş bir araziyi kaplayan Tarım Nehri, daha önce, de zikrettiğimiz gibi, buranın en mühim arakarsuyudur. Kuzeyde ise Kara îrtiş, Ürüngür, iü ve Manas Irmakları, ziraî sulamada önemü yer tutar.

Bütün Türkistan’daki ziraattan ve ziraî ürünlerden İslâm Ansiklopedisi’nde şöyle bahsedilmektedir:

Vahalardaki ziraat, sulama ile yapılmakta idi. Zerefşan’daki sulama tertibatı ve burada istihsal edilen hububat (buğday ve pirinç) pamuk, şarap, ipek, üzüm, elma, kavım, soğan vb. Müslüman coğrafyacıları tarafından tasvir edilmiştir. Tuz istihsali, kuyumculuk ve bilhassa silâh, inkişaf halinde bulunuyor. Ve hayvan yetiştirme (at, deve, öküz ve koyun) mühim bir mevki işgal ediyordu. (2)

Yukarıdaki cümlelere üâve olarak kaydedelim ki, Doğu Türkistan’da narenciyeden başka, Anadolu’da yetişmekte olan mahsullerin hepsi yetişmektedir. Bu cümleden olarak 10 çeşit hububat, 25 çeşit sebze, 30 çeşit ilâç otları, 20 çeşit meyve, 35 çeşit çiçek yetişmektedir. Adlan, cinsleri, şekilleri, iç ve dış kısımlarının renkleri ve tadları ayrı ayrı olmak üzere 22 çeşit kavun, 34 çeşit elma, 13 çeşit üzüm, 11 çeşit şeftali, 9 çeşit kayısı, 5 çeşit armut yetişmektedir.

Bütün bunlardan başka, pamuk ziraati Türkistan’da önemü bir yer tutmaktadır, ilk defa pamuğun Hindistan’da görüldüğü büinmekteyse de, bu ürünün Doğu’ya ve Batı’ya tanıtılmasını, pamuktan mamul eşya sanayiinin dünyaya öğretilmesini Türkler temin etmişlerdir. Kuzey Çin’e pamuğun, 4. yüzyılda Doğu Türkistan’dan girdiğini Rus âlimi A. G. Grumm Arzimailo kaydediyor. (3)

Doğu Türkistan’da pamuk daha ziyade Cungarya Havzası’nda, Kaşgar ve Turfan vahalarında yetişmektedir. Pamuk üretiminin bilhassa sulama ile olması, pamuk ziraatinde çok makbuldür. Çünkü pamuğun, ihtiyacı kadar su alması gerekir. Ve kozalarının zedelenmemesi icabeder. Bunun için Türkistanda pamuğun verimi çok fazladır. Aynı zamanda, lifleri ince olduğu için, üstün kalitelidir. Doğu Türkistan ve Batı Türkistan pamuğu, bugün, dünya istihsalinde başta gelir. Aşağıdaki rakamlar, bunu göstermektedir.

1959 yılı istatistiklerine göre, dünya pamuk üretiminde başta gelen ülkeler şunlardır: (4)

A.B.D      3.170.000       ton.

Çin    2.410.000      ton.

Rusya       1.590.000       ton

Ancak şunu kaydedelim ki; Çin ve Rusya’nın pamuk tarlaları, Doğu Türkistan’la Batı Türkistan’dır. îki komünist güç tarafmdan paylaşılan ve kendilerine bu pamuk ürünlerinin kullanılması yasaklanan Türkistan, müstakil olarak istatistiğe dahü edilirse, ilk sırayı teşkil edecek olan bir ülkedir. Buna müsaade edilmemesinin asü sbeeplerini, daha sonraki bahislerde göreceğiz.

____________________

(1) Prof. Dr. İbrahim Yarkın; Türkistan’ın Salama Ziraatı Hakkında, Türk Kültürü, C. I, No. 12, Ankara, s. 50.

(2) İslâm Ansiklopedisi, C. VI, s 275.

(3)    As. Yusuf Dönmez, Türk Ülkelerinde Pamuk, Türk Kültıürü, C, I No. 4, Ankara, s 42.

(4)    A. g. e.

www.casiye.de © 2019 All Rights Reserved.